πίνακας του Χρήστου ΚυπαρισσάΣτο παραδοσιακό Λιτόχωρο, οι γιορτές του Δωδεκαημέρου δεν ήταν απλώς ημέρες ανάπαυσης, αλλά μια περίοδος έντονου πνευματικού καθαρμού και προσπάθειας εξευμενισμού της τύχης. Η ζωή των κατοίκων, μοιρασμένη ανάμεσα στη σκληρή γη του Ολύμπου και τις επικίνδυνες θάλασσες του Αιγαίου, γέννησε έθιμα που είχαν ως επίκεντρο την προστασία της οικογένειας και την πρόβλεψη του μέλλοντος.
Τα Σαραντάημερα και ο Φόβος των Δαιμονίων
Η προετοιμασία ξεκινούσε με αυστηρή νηστεία σαράντα ημερών. Οι γυναίκες του σπιτιού ζούσαν με τον φόβο των «σαραντάημερων», των ενοχλητικών δαιμονίων που, σύμφωνα με την παράδοση, σκαρφάλωναν στις στέγες και ενοχλούσαν τους ανθρώπους κατά τη διάρκεια της νύχτας. Το καθημερινό λιβάνισμα του σπιτιού και το άναμμα του καντηλιού μπροστά στο εικονοστάσι ήταν η απαραίτητη άμυνα απέναντι σε αυτές τις κακόβουλες δυνάμεις, που εξαφανίζονταν μόνο με το πρώτο λάλημα του πετεινού.
Το Πήδημα της Τύχης:
Η κεντρική ιεροτελεστία των Χριστουγέννων περιστρεφόταν γύρω από το τζάκι. Από την παραμονή, τοποθετούσαν στη φωτιά ένα μεγάλο, ξερό κούτσουρο από κέδρο, το οποίο έπρεπε να παραμείνει αναμμένο μέχρι τα Φώτα. Ο κέδρος θεωρούνταν ευλογημένο ξύλο, καθώς η παράδοση έλεγε πως κάτω από αυτόν έκρυψε η Παναγία τον Χριστό για να τον σώσει από τους στρατιώτες του Ηρώδη.
Εκεί, στη μισοαναμμένη στάχτη, λάμβανε χώρα το «Πήδημα της Τύχης». Κάθε μέλος του σπιτιού έριχνε έναν σπόρο καλαμποκιού (αραποσίτι) στη θράκα και παρατηρούσε την αντίδραση του σπόρου για να μαντέψει το μέλλον του:
Αν ο σπόρος τιναζόταν προς το εσωτερικό της φωτιάς, θεωρούνταν κακό σημάδι που προμήνυε αρρώστια ή ζημιά.
Αν τιναζόταν προς τα έξω, στο μπροστινό μέρος του τζακιού, σήμαινε πως το άτομο θα ταξίδευε (σημαντικό για μια ναυτική κοινωνία).
Η κίνηση προς τα δεξιά ερμηνευόταν ως ευτυχία και καλοτυχία, ενώ προς τα αριστερά ως κακοτυχία.
Η χειρότερη κατάληξη ήταν να παραμείνει ο σπόρος ακίνητος στη θράκα και να καεί, κάτι που προμήνυε σοβαρή ασθένεια ή θάνατο.
Το Διακόνι: Ο Εξορκισμός του Κακού με Αλάτι
Ανήμερα των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς ή των Φώτων, αμέσως μετά την εκκλησία, το σπίτι περίμενε τον πρώτο επισκέπτη. Αυτός, σε μια κίνηση με βαθιές παγανιστικές καταβολές, έπαιρνε μια χούφτα αλάτι και την ανακάτευε με την αναμμένη ανθρακιά.
Καθώς το αλάτι προκαλούσε μικρές εκρήξεις και σπινθήρες («στράκες»), ο επισκέπτης άρχιζε να δίνει ευχές, οι οποίες έπρεπε να καλύψουν κάθε πτυχή της ζωής του νοικοκύρη: από την υγεία των γονιών και των παιδιών, μέχρι την ευμάρεια των ζώων (πρόβατα, βόδια, ακόμα και τη γάτα) και τη λειτουργικότητα των άψυχων αντικειμένων, όπως ο φούρνος και το φτυάρι.
Η Ιερή Στάχτη και η Προστασία των Καρπών
Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο από την ιερή φωτιά του Δωδεκαημέρου. Η στάχτη του κέδρου φυλασσόταν με ευλάβεια. Μετά την τελετή των Φώτων, ο νοικοκύρης την έβρεχε με το αγιασμένο νερό του Ενιπέα και την σκόρπιζε στις τέσσερις άκρες του αμπελιού του. Η πράξη αυτή είχε διπλή σημασία: πρακτική, καθώς η στάχτη του κέδρου λειτουργούσε ως παρασιτοκτόνο ενάντια στα σκουλήκια, και συμβολική, για να «εξαγνιστούν» τα δέντρα (όπως η συκιά και η μηλιά) από τις αρχέγονες κατάρες και την αμαρτία των πρωτοπλάστων
Θεοφάνεια: Τα Σίχνα και η Βυζαντινή Κληρονομιά
Τα Σίχνα είναι το σήμα κατατεθέν του Λιτοχώρου. Πρόκειται για πανύψηλους ιστούς (10-15 μέτρα) που στην κορυφή φέρουν σταυρό και πολύχρωμα λάβαρα.
Η Τελετουργία
Προετοιμασία: Την παραμονή των Φώτων οι ιερείς «δένουν τους Σταυρούς» στις εκκλησίες.
Μεταφορά: Τα μεσάνυχτα των Θεοφανείων, οι πιστοί μεταφέρουν τα Σίχνα από τα ξωκλήσια στους κεντρικούς ναούς ψάλλοντας το «Κύριε Ελέησον».
Αγιασμός: Η πομπή καταλήγει στον «Λάκο» (τον ποταμό Ενιπέα). Μετά την κατάδυση του Σταυρού, οι σιχνοφόροι βρέχουν τους σταυρούς και τα λάβαρα τρεις φορές στο νερό.
Η Στάχτη και τα Αμπέλια: Η στάχτη από το χριστουγεννιάτικο κέδρο βρεχόταν με το αγιασμένο νερό και σκορπιζόταν στις τέσσερις άκρες των αμπελιών για ευφορία και προστασία.
Συμβολισμοί
Τα Σίχνα θεωρούνται από τους ντόπιους ως βυζαντινά λάβαρα, ενώ για τη ναυτική κοινότητα συμβολίζουν τα κατάρτια των πλοίων που ταξίδευαν στη Μεσόγειο. Ένα ακόμη βυζαντινό στοιχείο είναι οι στολισμένες πορτοκαλιές μέσα στους ναούς, έθιμο που παραπέμπει στις εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης.
Τα Σίχνα στο Λιτόχωρο: Η Βυζαντινή Κληρονομιά του Ολύμπου
Το έθιμο των Σίχνων αποτελεί την κορυφαία έκφραση της λαϊκής λατρείας και της ιστορικής ταυτότητας του Λιτοχώρου. Με ρίζες που χάνονται στο Βυζάντιο και επιβίωση μέσα από τους αιώνες της Τουρκοκρατίας, το έθιμο αυτό αναγνωρίστηκε επίσημα το 2022 με την εγγραφή του στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς.
Τα Σίχνα ως Σύμβολα και Κειμήλια
Τα Σίχνα είναι εντυπωσιακές σημαίες διαστάσεων 1,50 x 1,15 μέτρα, αναρτημένες σε κοντάρια που ξεπερνούν τα 8 μέτρα. Στην κορυφή τους δεσπόζει ένας ασημένιος ή χρυσός σταυρός λιτανείας, στολισμένος με φλουριά. Το ύφασμα φέρει χρυσά κρόσια και μικρά κουδουνάκια που ηχούν στον άνεμο, δημιουργώντας μια μοναδική μελωδία κατά τη διάρκεια της πομπής.
Η Τελετουργία των Θεοφανείων
Το έθιμο εξελίσσεται σε τρία βασικά στάδια:
Το Δέσιμο των Σταυρών: Την παραμονή των Φώτων, στους τρεις κεντρικούς ναούς (Άγιο Δημήτριο, Άγιο Νικόλαο, Άγιο Γεώργιο), οι νεωκόροι «αρματώνουν» τα Σίχνα τοποθετώντας τις σημαίες και τους σταυρούς στους ιστούς.
Η Μεγάλη Πομπή: Ανήμερα των Θεοφανείων, οι Σιχνοφόροι μεταφέρουν τα λάβαρα από τις ενορίες τους. Οι τρεις πομπές συναντώνται στην Κεντρική Πλατεία (χαΐρι), όπου υπό τους ήχους του μακρόσυρτου «Κύριε Ελέησον» κατευθύνονται προς τον Λάκο.
Ο Αγιασμός στον Ενιπέα: Στις απολήξεις του φαραγγιού, τα Σίχνα παρατάσσονται γύρω από τη γούρνα του ποταμού. Μετά την κατάδυση του Σταυρού και τη βουτιά των νέων στα παγωμένα νερά, οι Σιχνοφόροι βουτούν τα Σίχνα τρεις φορές στο νερό για να τα αγιάσουν.
Ιστορική και Κοινωνική Σημασία
Για τους Λιτοχωρίτες, τα Σίχνα δεν είναι απλά εκκλησιαστικές σημαίες, αλλά σύμβολα ενότητας και οικογενειακής τιμής. Η ετυμολογία της λέξης από το λατινικό signum (σημείο/σήμα) και οι παραδοσιακές τιμές με ντουφεκιές κατά την πομπή, υποδηλώνουν τη σύνδεσή τους με τα βυζαντινά λάβαρα. Κάθε Σίχνο αντιπροσωπεύει ένα από τα 14 εξωκλήσια της περιοχής ή την ιστορική Μονή του Αγίου Διονυσίου, διατηρώντας ζωντανή τη μνήμη των παλαιών συντεχνιών και των ναυτικών οικογενειών.
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.